Badanie wykonalności projektu, programu i portfela

Analiza wykonalności, którą omawialiśmy w poprzednim artykule, jest jak pisałem narzędziem uniwersalnym: może być stosowana do oceny przedsięwzięć z różnych branży o różnej wielkości. Natomiast nie jest prawdą, że taką samą formę analiza wykonalności przyjmuje dla projektu, programu czy portfela. W szczególności, błędne jest powszechne (niestety) w „polskiej praktyce”, hurtowe określanie wszystkich dokumentów z nią związanych mianem studium wykonalności.

Szczerze mówiąc, nie bardzo wiadomo dlaczego powstało to utożsamienie, bo wszystkie pozycje literatuirowe, na czele z opracowanym przez UNIDO "Poradnik Przygotowania Przemysłowych Studiów Feasibility" z 2002 roku mówią o różnych co do zakresu i formy dokumentach opisujących wykonalność przedsięwzięć. Najważniejsze z nich to:

  • Studium możliwości (OS - opportunity study)
  • Wstępne studium wykonalności (PS - pre-feasibility study)
  • Pełne / właściwe studium wykonalności (FS - feasibility study)

Spis treści

(OS) Studium możliwości



Terminem studium możliwości określa się opracowanie wyników analizy wykonalności, obejmujące identyfikację i wstępną selekcję możliwości inwestycyjnych, która jest punktem wyjścia do dalszych, bardziej szczegółowych analiz związanych z oceną wykonalności inwestycji. Studia możliwości mają zatem charakter ogólny. Analizują takie aspekty jak:
  • potencjalny popyt krajowy i zagraniczny,
  • zachowania potencjalnych konkurentów (w przypadku projektów komercyjnych),
  • oczekiwania potencjalnych klientów
  • politykę sektorową państwa (rolną, fiskalną, regionalną, regulacyjną itd.),
  • wysokość koniecznych do poniesienia nakładów,
  • dostępność źródeł finansowania,
  • dostępność surowców i materiałów,
  • możliwości lokalizacyjne,
  • szacowane nakłady inwestycyjne.


Można zatem powiedzieć, że od studium możliwości rozpoczyna się poszukiwanie środków finansowych na inwestycję – bowiem potencjalni inwestorzy są bowiem zainteresowani informacjami na temat nowych, zidentyfikowanych możliwości inwestycyjnych a studium możliwości takie informacje gromadzi. Dlatego sporządza się wtedy, gdy rozmiar przedsięwzięcia uzasadnia poniesienie kosztu jego sporządzenia, ze względu na:
  • koszt jak w wielkich programach lub projektach infrastrukturalnych, z obszaru górnictwa, metalurgii itp.
  • zakres czyli np. przy przygotowaniu założeń portfela.


(PS) Wstępne studium wykonalności



Cel tego dokumentu jest nieco inny: wstępne studium wykonalności skupia się na analizie różnych wariantów osiągnięcia stanu docelowego i wskazaniu wariantu optymalnego w kontekście istniejących uwarunkowań. Jego rezultatem jest propozycja wariantu optymalnego w istniejącyh uwarunkowaniach, który będzie bazą do przeprowadzenia pełnej analizy wykonalności i przygotowania planu realizacji przedsięwzięcia. Można zatem powiedzieć, że studium wstępne opłaca sie sporządzić wtedy, jeśli koszt jego sporządzenia jest uzasadniony koszt decyzji o realizacji pełnego studium.

Z punktu widzenia metodyk zarządczych, wstępne studium wykonalności wpisuje się zakres czynności związanych z identyfikacją programu i jest to dokument znany jako Założenia Programu , który zawiera:

  • zarys deklaracji wizji dla programu – podstawy do zidentyfikowania rezultatów oraz korzyści, które program powinien dostarczyć. Wizja stanowi siłę napędową programu wspomagając komunikację z interesariuszami programu zapewniając wspólne rozumienie jego celów, motywując do aktywnego zaangażowania i ułatwiając koncentrowanie działań na osiągnięciu pożądanej zmiany,
  • opis stanu bieżącego i problemów, które wymagają rozwiązania;
  • wstępny opis korzyści, które powinny być dostarczone przez nowy potencjał tworzony przez program, wraz ze wskazaniem horyzontu czasowego kiedy zostaną osiągnięte (najprawdopodobniej) i jak będą mierzone;
  • warianty realizacji programu i wskazanie wariantu optymalnego;
  • koszty, ramy czasowe i zasoby niezbędne do ustanowienia, prowadzenia i kierowania programem od inicjacji do fazy realizacji korzyści,
  • proponowaną listę projektów, w szczególności tych, które zostaną „przejęte przez program” (tzw. projektów kandydujących) i tych dla których dokument zawiera Zlecenie Przygotowania Projektu, wraz z opisem wymaganych działań i przybliżonymi kosztami i terminami,
  • wstępne ryzyka programu, ze szczególnym podkreśleniem ryzyk projektów kandydujących,
  • plan przygotowania programu.


(FS) Właściwe / pełne studium wykonalności



To Ostateczna i pełna wersja analizy wykonalności. Musi ona dostarczać wszelkich danych niezbędnych do podjęcia decyzji inwestycyjnej, określać wszelkie uwarunkowania (rynkowe, techniczne, finansowe, ekonomiczne, prawne itd.), które muszą być krytycznie przeanalizowane pod kątem uwarunkowań otoczenia przedsięwzięcia.Jego rezultatem jest odpowiedź na pytanie: czy w istniejących uwarunkowaniach realizacja przedsięwzięcia jest możliwa a w przypadku pozytywnej odpowiedzi, przygotowanie inicjalnego planu realizacji przedsięwzięcia.

Z punktu widzenia metodyk zarządczych pełne studium wykonalności jest zatem inicjalnym Uzasadnieniem Biznesowym Projektu i zawiera następujące elementy:

  • podsumowanie – najważniejsze wnioski dla kierownictwa,
  • powody podjęcia projektu – wskazanie co skłoniło organizację do zaproponowania projektu, określnie zagadnienia którego rozwiązaniem ma być projekt / dowiązanie do programu w ramach którego realizowany będzie projekt,
  • możliwe rozwiązania biznesowe – opis możliwych wariantów realizacji projektu i wskazanie wariantu optymalnego – rozwijanego dalej,
  • oczekiwane korzyści – spodziewane korzyści wpierające cele określone przez organizację dla przedsięwzięcia, które będą stanowiły punkt odniesienia do jego oceny (czy spełnił oczekiwania),
  • możliwe niepożądane skutki – rezultaty podejmowania działań postrzeganych jako niekorzystne przez interesariuszy;
  • terminy – okres, w jakim będzie realizowany projekt oraz okres, w jakim będzie można spodziewać się korzyści
  • koszty – podsumowanie kosztów projektów, przyszłych kosztów działalności operacyjnej i utrzymania produktów projektu oraz sposobów ich finansowania;
  • ocena inwestycji – zestawienie wszystkich korzyści i wszystkich kosztów;
  • główne ryzyka – zagrożenia (a także szanse) związane z realizacja przedsięwzięcia.


Niektóre źróła do powyższej klasyfikacji dodają tzw. Studia pomocnicze (funkcjonalne), które dotyczą określonych aspektów wykonalności przedsięwzięcia. Sporządza się je w przypadku rozbudowanych albo specyficznych przedsięwzięć inwestycyjnych. Z drugiej strony sa to co prawda dokumenty opracowywane odrębnie od omówionych wyżej, ale ich wyniki stanowią de facto wsad do ich finalnych wersji.

Podsumowanie raportów wykonalności



Inne przeznaczenie skutkuje odmiennym zakresem poszczególnych cześci raportów, mimo jak pisaliśmy żw ich opracowaniu stosowany jest ten sam schemat badania wykonalności, o którym mówiliśmy w poprzednim artykule. Obrazuje to obrazuje poniższa tabela:

Obszar OS - studium możliwości PS - wstępne studium wykonalności FS - pełne studium wykonalności
Analiza stanu obecnego i specyfikacja zagadnień do rozwiązania Bardzo szczegółowa Szczegółowa, analizująca szeroko aspekty stanu obecnego Ogólna, w przypadku stworzenia OS lub PS streszczająca ich wnioski
Analiza otoczenia strategicznego (społeczno-gospodarczego) i analiza interesariuszy Bardzo szczegółowa Szczegółowa w obszarze otoczenia strategicznego ogólna w zakresie analizy interesariuszy Ogólna w obszarze otoczenia strategicznego, szczegółowa w zakresie analizy interesariuszy
Analiza stanu docelowego i specyfikacja celów, jakie mają być osiągnięte w wyniku przedsięwzięcia Rozbudowana. Analiza sposobu transformacji stanu obecnego do docelowego to istota OS Szczegółowa. Określenie celów może być wariantowe Ogólna, szczegółowo uzasadniająca cele przedsięwzięcia
Określenie możliwych wariantów realizacji przedsięwzięcia Specyfikacja wariantów, które które powinny być szczególowo analizowane Rozbudowana. To najważniejsza cześć PS i powód, dla którego PS jest tworzone Ogólna, szczegółowo prezentująca wariant optymalny na tle innych analizowanych opcji
Ocena wykonalności wariantów i wybór wariantu optymalnego Ogólna, uzasadniająca kryteria selekcji wariantów optymalnych Szczegółowe uzasadnienie wyboru wariantu, który będzie podstawą opracowania FS Rozbudowana. uzasadnienie wyboru wariantu optymalnego to istota FS
Plan realizacji przedsięwzięcia Bardzo ogólny. Szczegółowy w zakresie dalszych kroków związanych z przeprowadzeniem analizy wykonalności (PS lub FS) Ogólny. Szczegółowy plan opracowywania FS Szczegółowy. Dotyczy analizowanego przedsięwzięcia
Analiza ryzyka Bardzo ogólna. Skupiająca się na ryzykach związanych z dalszymi krokami analizy wykonalności Ogólna. Szczegółowa w zakresie ryzyk związanych z opracowywaniem FS Szczegółowa. Dotyczy analizowanego przedsięwzięcia