Rola społeczna

Rola społeczna - zbiór oczekiwań wobec jednostki związany z posiadaniem określonego statusu społecznego. Jest to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowania pozycji społecznej. Każda rola posiada swoje nakazy, zakazy i wyznacza margines swobody. W ramach paradygmatu funkcjonalnego rola często jest używana alternatywnie z pojęciem funkcja. W ramach podejścia interpretatywistycznego rola ma charakter bardziej swobodny, określa zarówno zbiór oczekiwań, jak i twórczy wkład aktora.

Spis treści

Charakterystyka



Każdy aktor społeczny we współczesnym społeczeństwie odgrywa kilka ról społecznych. W niektórych sytuacjach role te mogą wchodzić ze sobą w konflikty. Konflikty mogą być minimalizowane poprzez odpowiedni dobór ról. Rola społeczna lekarza nie jest w pełni spójna z rolą np. matki (ze względu na wymiar czasowy pracy). Rola wojskowego nie jest w pełni spójna z rolą katolika.

Każda rola społeczna determinuje inne, jednak role społeczne uporządkowane są w stosunku do roli kluczowej. Jeżeli w społeczeństwie ktoś zacznie sprawować rolę ucznia, to od kogoś innego społeczność zacznie oczekiwać roli nauczyciela.

Rola może wchodzić w konflikt z osobowością człowieka który ją sprawuje. Może być traktowana jako tymczasowa osobowość, wyobrażenie jednostki o sobie na użytek określonego kontekstu społecznego.

Role podobnie jak statusy społeczne mogą mieć charakter przypisany i osiągany.

Człowiek przyjmuje postawę aktora, kiedy wykonuje sensowną czynność, wynikającą z przyjętych przez niego wartości, natomiast jest obserwatorem, kiedy dystansuje się od obserwowanych zjawisk i potrafi przyjąć różne punkty widzenia. Ta dychotomia wiąże się z innymi: romantyzm-konserwatyzm, subiektywność-obiektywność, bezkrytyczność-krytycyzm, rozwój-przetrwanie i inne.

Zaobserwowano istotne różnice w zachowaniu aktorów i obserwatorów nawet w ramach tych samych sytuacji. Aktor w wielu sytuacjach ma do radzenia sobie z dylematami podejście bardziej konserwatywne i emocjonalne niż obserwator. Aktor koncentruje się na przewidywaniu zdarzeń i warunkach wystarczających do jego zajścia, co powoduje występowanie typowych błędów wnioskowania; przyjęcie postawy obserwatora pozwala na spełnianie wymogów racjonalności myślenia.

Cechy roli społecznej

  • niezależność od osoby, która ją pełni, gdyż istnieje ona i jest określona już wcześniej; dla osoby wchodzącej w nową rolę jest ona zewnętrzna, zastana;
  • wyznaczanie określonych zachowań przypisanych do danej roli; rola wywiera ograniczający lub przymuszający wpływ na osobę ją pełniącą;
  • wymóg przygotowania się lub nauki do pełnienia danej roli (choć nie dotyczy to wszystkich ról);
  • konieczność koordynacji działań z innymi osobami pełniącymi inne role, co wynika z funkcjonowania człowieka w różnego rodzaju grupach, organizacjach, instytucjach itp.;
  • możliwość pełnienia wielu ról przez jedną osobę, zarówno w ciągu całego życia, jak i w danej chwili;
  • klarowność czyli świadomość jednostki dotycząca konkretnych zachowań wynikających z pełnienia danej roli.


Rodzaje ról społecznych

  • rola osiągnięta - rola pełniona w wyniku podjętych wyborów i decyzji; są to oczekiwania dotyczące zachowań jednostki zdeterminowane tym, co w świadomy sposób robi bądź zrobiła (np. studiowanie na uczelni wyższej);
  • rola przypisana - rola pełniona przez jednostkę w wyniku posiadania przez nią (niezależnie od woli) cech i właściwości takich jak wiek, płeć czy rasa; źródłem ról przypisanych jest kultura;
  • rola innowacyjna - rola, której przypisane są cechy innowacyjności i kreatywności, które powinien prezentować wykonawca roli, bez względu na cechy indywidualne np. artysta, uczony, wynalazca, dyktator mody, mędrzec itp.; niedopełnianie obowiązku innowacyjności może skutkować pozbawieniem jednostki prawa do pełnienia tego rodzaju roli.


Problemy związane z funkcjonowaniem w rolach

  • ambiwalencja roli - wewnętrzne uczucie niepokoju i dyskomfortu związane z przyjmowaniem nowej roli; ambiwalencja jest często powodem rezygnacji z pełnienia danej roli;
  • przeciążenie rolą - zjawisko to występuje, gdy dana osoba nie jest w stanie wypełniać wszystkich obowiązków związanych z pełnionymi rolami; nie występuje tutaj wykluczanie się ról czy konflikt między rolami, a jedynie mnogość zadań do realizacji; powodem przeciążenia może być niewspółmierność kwalifikacji i predyspozycji do pełnionej roli lub nadmiernie złożona i rozbudowana rola;
  • konflikt wewnętrzny w obrębie jednej roli - występuje wówczas, gdy istnieje rozbieżność pomiędzy wyobrażeniem jednostki a oczekiwaniami społecznymi dotyczącymi pełnienia danej roli;
  • konflikt zewnętrzny między różnymi rolami - występuje wtedy, gdy zachowania związane z pełnieniem dwóch lub więcej ról przez jedną osobę wzajemnie się wykluczają; konflikt ten rozgrywa się w świadomości jednostki, która musi pogodzić i dopasować do siebie wykonywanie sprzecznych ról;
  • konflikt ról o charakterze interpersonalnym - pojawia się w sytuacji, gdy jednostki należące do grupy, organizacji, instytucji itp. nie mogą uzgodnić między sobą, kto powinien pełnić jakie role; jest to konflikt występujący między osobami, a nie rolami;
  • konflikt ról o charakterze etycznym - pojawia się wówczas, gdy jednostka jest zmuszona do wyboru wartości wynikającej z pełnienia danej roli, ale kłócącej się z jej poczuciem moralności i etyki.


Bibliografia

ostatnia modyfikacja 20 sierpnia 2016 r.