Analiza transakcyjna ang. transaction analysis

Analiza transakcyjna - stworzona przez Erica Berne'a psychologiczna koncepcja stosunków międzyludzkich, opierająca się na idei wyodrębnienia w Ja, trzech współistniejących schematów zachowania i odczuwania.

Charakterystyka

Każde negocjacje prowadzą do zawarcia jakiejś transakcji. Jednak ze względu na złożoność umysłu ludzkiego nie zawsze można przewidzieć ich skutki. Analiza transakcyjna to koncepcja Erica Berne'a, w której ukazał on trzy schematy zachowań ludzkich:
  • Ja - Dorosły: osoba, która myśli logicznie, jest opanowana, nie ulega emocjom, analizuje dane; można ją rozpoznać po skupieniu, spojrzeniu prosto przed siebie;
  • Ja - Dziecko: osoba charakteryzująca się zachowaniem dziecka; jest to osoba ciekawa świata, otwarta, mająca marzenia i pragnienia, a jednocześnie działająca impulsywnie; "Dziecko przystosowane" podnosi rękę, gdy chce zabrać głos czy też stoi na baczność. Z kolei "Dziecko naturalne" śmieje się, krzyczy itp.
  • Ja - Rodzic: osoba kierująca się wzorami zachowań, mająca swój system wartości, przekazująca zasady kultury i normy życia w społeczeństwie, przy czym "Rodzic opiekuńczy" charakteryzuje się serdecznością, opiekuńczością, a "Rodzica kontrolującego" można rozpoznać po srogim spojrzeniu czy sylwetce wskazującej na pewność siebie.


Część teorii Erica Berne’a stanowią różne typy transakcji, jakich dokonują ludzie pomiędzy sobą, zarówno świadomie jak i nieświadomie, na różnych poziomach: społecznych czy psychologicznym. Transakcją jest każde pojawienie się przynajmniej dwu rozpoznawalnych znaków. Transakcje, jak również komunikaty i nastawienie względem siebie osób, biorących udział w transakcjach mogą być różnego typu.

Typy transakcji Wyróżnia się trzy typy transakcji:
  • transakcja równoległa – gdy Ja jednej osoby znajduje się w stanie oczekiwanym przez drugą osobę i odwrotnie.


  • transakcja krzyżowa – co najmniej jedna osoba znajduje się w pewnym stanie Ja, który nie jest oczekiwany przez drugą. W szczególnym przypadku obie strony znajdują się w tym samym stanie Ja i traktują się wzajemnie oczekując zejścia do innego stanu Ja.


  • transakcja ukryta – uruchamiają się więcej niż dwa stany Ja jednocześnie. Przekaz niejawny jest często ukryty za społecznie akceptowaną formą. Istnieją tutaj dwa poziomy: społeczny i psychologiczny. W transakcji ukrytej na poziomie społecznym zachodzi interakcja między innymi stanami Ja niż na poziomie psychologicznym.


  • transakcja kątowa - występuje wówczas, gdy na poziomie społecznym i na poziomie psychologicznym jedna osoba występuje w tym samym stanie Ja, natomiast na obu poziomach odwołuje się do dwóch różnych stanów Ja drugiej osoby.


Podwójna transakcja ukrytaW podwójnej transakcji ukrytej biorą udział cztery stany Ja prowadzących interakcje osób. Na poziomie społecznym obie osoby występują w innych stanach Ja niż na poziomie psychologicznym.

Pozycje psychologiczne

Pozycje psychologiczne to systemy postaw życiowych, wynikających z przekonań na własny temat i na temat innych. W analizie transakcyjnej wyróżnia się cztery typy możliwych pozycji:

  • Ja jestem OK, Ty jesteś OK. – pozycja zdrowia psychicznego, postawa realistyczna pozwalająca rozwiązać konstruktywnie problemy życiowe, wiąże się z pozytywnymi oczekiwaniami wobec innych, respektem dla ich potrzeb i autonomii;


  • Ja jestem OK, Ty nie jesteś OK. – postawa "ofiar życiowych", pozycja ta występuje często u przestępców;


  • Ja nie jestem OK, Ty jesteś OK. – pozycja typowa dla osób z poczuciem niższości, prowadzi do zachowań introwertywnych, wycofania społecznego;


  • Ja nie jestem OK, Ty nie jesteś OK. – postawa charakterystyczna dla osób manifestujących zachowania schizoidalne, pozbawionych radości życia.


Bibliografia

  • Analiza transakcyjna na Encyklopedii Zarządzania
  • Analiza transakcyjna na Wikipedii pl
  • E. Berne: W co grają ludzie? Psychologia stosunków międzyludzkich, PWN, Warszawa 1987
  • E. Berne: "Dzień dobry" ...i co dalej? Psychologia ludzkiego przeznaczenia, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 1998
  • T. Harris: W zgodzie z sobą i z tobą. Praktyczny przewodnik po analizie transakcyjnej, IW PAX, Warszawa 1987
  • M. James, D. Jongeward: Narodzić się by wygrać. Analiza transakcyjna na co dzień, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 1994
  • I. Krzemiński: Co dzieje się między ludźmi? Wydawnictwo Naukowe i Literackie OPEN
  • R. Rogoll: Aby być sobą. Wprowadzenie do analizy transakcyjnej, PWN, Warszawa 1989
  • T. Samek: Analiza transakcyjna, CTA i Wyd. Zakonu Pijarów
  • R. Dehner, U. Dehner: W co oni grają. Manipulacje w codziennym życiu, Wydawnictwo HELION, Warszawa 2009
ostatnia modyfikacja 16 sierpnia 2016 r.